W obecnych czasach, gdy komputeryzacja zaszła już tak daleko, ciężko znaleźć osobę, która nigdy nie korzystała z klawiatury komputerowej. Jest to jedno z podstawowych narzędzi, które są niezbędne do korzystania z sieci internetowej, wprowadzania danych lub nawet uzyskania dostępu poprzez wpisanie hasła. Czy zastanawialiście się natomiast, dlaczego klawisze umieszczone są właśnie w taki sposób, a nie np. po kolei jak w alfabecie? Lub może czy udałoby się przyspieszyć proces pisania poprzez bardziej przemyślane ułożenie klawiszy? W naszym artykule przybliżymy różne układy klawiszy w tak dobrze nam znanych na co dzień klawiaturach komputerowych. Zapraszamy na krótki opis klawiatury komputera.

W tym artykule omówimy:

• Od czego się zaczęło, czyli historia powstania klawiatur do komputera
• Rodzaje układów klawiszy w klawiaturach komputerowych
• Klawiatura programisty a klawiatura maszynistki – polskie układy
• Układ klawiatury w zależności od kraju
• Rozmiary klawiatur – od full-size do 60%
• Jak zmienić układ klawiatury w systemie?
• Skąd wzięło się tak wiele układów klawiatur?

Od czego się zaczęło, czyli historia powstania klawiatur do komputera

To jak wygląda klawiatura współcześnie zawdzięczamy urządzeniom, które poprzedziły ich powstanie. Zanim do naszych domów i miejsc pracy zawitały klawiatury komputerowe, popularnymi przyrządami do tworzenia wszelkiego rodzaju dokumentów były maszyny do pisania. Koncepcja na ich stworzenie była znana już od początku XVIII wieku, a pierwszy użyteczny model skonstruowano w 1867 roku. Wówczas klawisze czcionek ułożone były zgodnie z alfabetem. Szybko się jednak okazało, że rozwiązanie to posiada dosyć istotną wadę – podczas wprowadzania kolejnych czcionek tekstu położone obok siebie ramiona zakleszczały się, szczególnie podczas szybkiego pisania.

Dlatego też w roku 1868 amerykański dziennikarz i wynalazca Christopher Latham Sholes zaczął pracę nad opracowaniem prototypu maszyny do pisania, która miała używać popularny dzisiaj układ zwany QWERTY. Układ ten był rozwijany przez kolejne 10 lat i ostatecznie rok 1878 uważa się za datę powstania układu QWERTY, który możemy spotkać w zdecydowanej większości klawiatur.

Wraz z rozwojem technologii komputerowej w latach 60. i 70. XX wieku potrzebne były nowe metody wprowadzania danych. Wczesne komputery były obsługiwane za pomocą kart perforowanych lub przełączników, ale wkrótce stało się oczywiste, że potrzebny jest bardziej efektywny interfejs. Z tego powodu klawiatury maszyn do pisania zostały zaadaptowane do użytku z komputerami. Pierwsze klawiatury komputerowe były często ciężkie, mechaniczne i korzystały z różnych interfejsów do komunikacji z komputerem.

W latach 80. popularność zyskała nowoczesna klawiatura posiadająca w standardzie klawisze specjalne oraz funkcyjne. Pojawiły się również klawiatury membranowe, które były lżejsze i cichsze niż ich mechaniczne odpowiedniki. Z biegiem czasu do zestawu przycisków dodawano strzałki oraz klawisze takie jak „Ctrl” czy „Alt”.

Współczesne klawiatury oferują wiele funkcji, od podświetlenia po programowalne klawisze. Poza tradycyjnymi klawiaturami fizycznymi, rosnąca popularność urządzeń dotykowych doprowadziła do powstania klawiatur wirtualnych.

Rodzaje układów klawiszy w klawiaturach komputerowych

Mimo że maszyny do pisania obecnie można podziwiać jako obiekty muzealne, na co dzień towarzyszą nam ich następczynie, czyli klawiatury komputerowe, które na przestrzeni lat ewoluowały, znacznie się rozwijając i dostosowując do wymagań współczesnego świata. Globalny rozwój komputeryzacji i cyfryzacji wymusił konieczność powstania różnego rodzaju układów klawiszy w klawiaturach.

Co to znaczy klawiatura QWERTY?

Układ QWERTY stworzony w roku 1878 stał się jednym z najbardziej popularnych układów klawiszy w wielu krajach. Mimo że jest on mało wydajnym rozmieszczeniem liter, a osobom początkującym trudno zapamiętać takie umieszczenie, zdecydowanie zdominował rynek urządzeń wskazujących i uważany jest za podstawowy. Nazwa wzięła się od pierwszych sześciu znaków górnego wiersza liter. W Polsce QWERTY klawiatura umożliwiająca wpisanie dodatkowych znaków diakrytycznych (ę, ó, ą, ś, ł, ż, ź, ć, ń) jest określana jako klawiatura programisty.

QWERTZ

Następnym układem klawiatury, z którym można się często spotkać, jest QWERTZ. Występuje ona głównie w Niemczech, Szwajcarii, Austrii, ale także w krajach bałkańskich. W Polsce ten układ również jest znany i określany jako klawiatura maszynistki. Ciekawostką jest, że polska wersja tej klawiatury powstała na bazie niemieckiej, zastępując zachodnie znaki diakrytyczne (ä, ö, ü, ß) polskimi. Z uwagi natomiast na mniejszą liczbę tych znaków niż w języku polskim, w tym układzie klawiatury w maszynach do pisania nie były dostępne niektóre duże litery.

AZERTY

Układ klawiatury AZERTY występuje jedynie w krajach francuskojęzycznych. Podobnie jak poprzednie wersje, nazwa wzięła się od rozmieszczenia pierwszych sześciu liter w górnym rzędzie. Dodatkową różnicą jest przeniesienie litery M na prawą stronę litery L, gdzie w tym miejscu w pozostałych klawiaturach znajduje się symbol średnika. Dodatkowo w klawiaturach w tym układzie domyślnie w górnym rzędzie cyfr dostępne są symbole specjalne oraz znaki diakrytyczne, a żeby wpisać ciąg liczb, konieczne jest jednoczesne naciśnięcie klawisza Shift.

Klawiatura Dvoraka

Pomimo powstania tak wielu układów klawiszy w klawiaturach, żaden z nich nie okazał się rozwiązaniem najbardziej optymalnym. Z tego powodu, w latach 30. ubiegłego wieku, chcąc zwiększyć wydajność pisania na klawiaturze, w roku 1936 opatentowano tak zwaną klawiaturę Dvoraka, inaczej nazywaną klawiaturą uproszczoną.

Twórcy podczas jej opracowania kierowali się racjonalnymi kryteriami, które miały pozwolić na stworzenie klawiatury idealnej:

• pisanie powinno być łatwiejsze przez podział liter na ręce
• najczęściej pisane litery powinny się znajdować w środkowym rzędzie, tam gdzie odruchowo użytkownik kładzie swoje ręce
• najrzadziej pisane litery powinny być w najniższym rzędzie, jako najtrudniejsze do wciśnięcia
• z uwagi na przeważającą praworęczność populacji, do lewej ręki powinny być przypisane samogłoski i rzadziej używane litery
• litery najczęściej występujące powinny znajdować się jak najbliżej siebie

Wszystkie te założenia pozwoliły stworzyć urządzenie, które diametralnie różniło się układem liter, zachowując zaledwie tylko kilka z nich w „normalnej” pozycji. Klawiatura ta jednak spotkała się z odrzuceniem i obecnie stanowi bardziej ciekawostkę – osoby, które były przyzwyczajone do korzystania z układu QWERTY, uznały, że koszt nauki nowego układu jest nieproporcjonalnie duży do zysku w szybkości pisania. Ten jednak również nie był oszałamiający, gdyż klawiatura Dvoraka została zoptymalizowana pod język angielski, a jakakolwiek próba zaadaptowania jej na inne języki mogłaby jeszcze bardziej spowolnić proces pisania.

Colemak – nowoczesna alternatywa

Układ Colemak został opracowany w 2006 roku przez Shai Colemana i jest obecnie uznawany za trzeci najpopularniejszy układ klawiatury na świecie, zaraz po QWERTY i Dvoraku. Jego rosnąca popularność wynika z przemyślanego podejścia do projektowania – Colemak zmienia zaledwie 17 klawiszy względem QWERTY, co sprawia, że przesiadka na ten układ jest znacznie łatwiejsza niż w przypadku Dvoraka.

Główne założenia układu Colemak:

• najczęściej używane litery w języku angielskim znajdują się w środkowym rzędzie (home row), co minimalizuje ruch palców
• zachowano pozycję większości klawiszy skrótów (Z, X, C, V pozostają na swoich miejscach), dzięki czemu popularne skróty jak Ctrl+C czy Ctrl+V działają tak samo jak w QWERTY
• układ jest zoptymalizowany pod kątem naprzemiennego pisania obiema rękami, co zmniejsza obciążenie i ryzyko urazów

Colemak jest szczególnie popularny wśród programistów i osób piszących dużo po angielsku. Podobnie jak Dvorak, jest zoptymalizowany pod język angielski, więc korzyści przy pisaniu w innych językach mogą być mniejsze. Układ Colemak jest wbudowany w systemy Linux i macOS, a w Windows można go aktywować za pomocą bezpłatnego oprogramowania.

Klawiatura programisty a klawiatura maszynistki – polskie układy

W Polsce funkcjonują dwa główne układy klawiatury, które różnią się sposobem wprowadzania polskich znaków diakrytycznych. Zrozumienie różnic między nimi jest przydatne, szczególnie jeśli zdarza Ci się korzystać z różnych komputerów.

Klawiatura programisty (polski QWERTY)

To zdecydowanie najpopularniejszy układ w Polsce i domyślny wybór w większości komputerów sprzedawanych na polskim rynku. Polskie znaki diakrytyczne wpisuje się za pomocą kombinacji prawego klawisza Alt (AltGr) + odpowiednia litera:

• AltGr + A = ą
• AltGr + E = ę
• AltGr + O = ó
• AltGr + S = ś
• AltGr + L = ł
• AltGr + Z = ż
• AltGr + X = ź
• AltGr + C = ć
• AltGr + N = ń

Zaletą tego układu jest to, że fizycznie jest identyczny ze standardową klawiaturą angielską QWERTY – polskie znaki nie są nadrukowane na klawiszach, ale wpisuje się je intuicyjnie za pomocą skrótów.

Klawiatura maszynistki (polski QWERTZ)

Układ wywodzący się z niemieckiego QWERTZ, w którym litery Y i Z są zamienione miejscami, a polskie znaki diakrytyczne mają dedykowane klawisze. W tym układzie polskie litery są dostępne bezpośrednio, bez konieczności używania kombinacji klawiszy. Układ ten jest dziś rzadko spotykany – używany głównie przez osoby przyzwyczajone do niego z czasów maszyn do pisania.

W praktyce, jeśli kupujesz nową klawiaturę, niemal na pewno otrzymasz układ programisty (QWERTY). Jeśli jednak potrzebujesz układu maszynistki, możesz go aktywować w ustawieniach systemu operacyjnego.

Układ klawiatury w zależności od kraju

Opatentowane układy klawiszy takie jak QWERTY, QWERTZ, AZERTY czy klawiatura Dvoraka użytkowane są w różnych krajach w zależności od języka, którym posługują się mieszkańcy. Poniżej, w ramach ciekawostki, prezentujemy mapę Europy oraz rozmieszczenie poszczególnych układów klawiatur w zależności od kraju.

Na zielono zaznaczono układ QWERTY, na czerwono QWERTZ, a na niebiesko układ AZERTY. Kolorem żółtym zaznaczone są układy narodowe takie jak FGĞIOD w Turcji bądź ŪGJRMV na Łotwie.

Poza wymienionymi powyżej układami klawiszy w klawiaturze komputerowej, które są użytkowane w zależności od kraju, istnieją układy klawiatur specyficzne dla danego kraju bądź języka. Klawiatury te znacząco różnią się wyglądem od omówionych powyżej.

Klawiatura z cyrylicą

Dla języków takich jak rosyjski, bułgarski czy ukraiński, gdzie używa się alfabetu cyrylicznego, klawiatury mają zupełnie inny układ. Standardem jest układ ЙЦУКЕН (JCUKEN) – jego nazwa pochodzi od pierwszych sześciu liter w górnym rzędzie, analogicznie do QWERTY. Układ ten został opracowany w czasach radzieckich maszyn do pisania i jest dziś domyślnym układem cyrylicznym we wszystkich rosyjskojęzycznych systemach operacyjnych. Warto zaznaczyć, że większość klawiatur cyrylicznych posiada również nadruki łacińskie (QWERTY), co pozwala na łatwe przełączanie się między alfabetami.

Klawiatury azjatyckie

Kraje takie jak Japonia, Chiny czy Korea używają specyficznych układów klawiatur dostosowanych do ich języków. W przeciwieństwie do alfabetów łacińskich czy cyrylicy, języki te operują tysiącami znaków, dlatego klawiatury azjatyckie działają na zupełnie innej zasadzie – wykorzystują specjalne oprogramowanie zwane IME (Input Method Editor), które konwertuje dane wprowadzone na klawiaturze na odpowiednie znaki.

• Japonia – używa się dwóch metod wprowadzania: układu „Kana” (gdzie klawiszom przypisane są znaki sylabariusza japońskiego) oraz metody „Romaji” (gdzie pisanie fonetyczne w alfabecie łacińskim jest automatycznie konwertowane na znaki japońskie)
• Chiny – najpopularniejszą metodą jest Pinyin, w której użytkownik wpisuje wymowę znaku w alfabecie łacińskim na standardowej klawiaturze QWERTY, a oprogramowanie proponuje odpowiednie znaki chińskie do wyboru. Alternatywą jest metoda Wubi, oparta na kształtach znaków, a nie ich wymowie
• Korea – alfabet koreański Hangul składa się z 24 podstawowych liter (14 spółgłosek i 10 samogłosek), które są rozmieszczone na standardowej klawiaturze. Spółgłoski znajdują się po lewej stronie, a samogłoski po prawej, co umożliwia szybkie i ergonomiczne pisanie

Rozmiary klawiatur – od full-size do 60%

Oprócz układu klawiszy istotnym kryterium wyboru klawiatury jest jej rozmiar, który bezpośrednio wpływa na liczbę dostępnych klawiszy i wygodę użytkowania. Oto najpopularniejsze formaty:

• Full-size (100%) – pełnowymiarowa klawiatura ze wszystkimi sekcjami: blokiem alfanumerycznym, klawiszami funkcyjnymi, blokiem nawigacyjnym i blokiem numerycznym. Idealna do pracy biurowej i wszędzie tam, gdzie często wpisuje się liczby
• TKL / Tenkeyless (80%) – klawiatura bez bloku numerycznego. Zachowuje klawisze funkcyjne i nawigacyjne, ale jest węższa, co daje więcej miejsca na biurku i pozwala trzymać myszkę bliżej klawiatury
• 75% – kompaktowy format, który zachowuje klawisze funkcyjne i część klawiszy nawigacyjnych, ale w bardziej ściśniętym układzie. Popularna wśród osób szukających kompromisu między funkcjonalnością a rozmiarem
• 65% – bez klawiszy funkcyjnych, ale z klawiszami strzałek i kilkoma klawiszami nawigacyjnymi. Coraz popularniejszy format wśród programistów
• 60% – najbardziej kompaktowy popularny format. Zawiera jedynie blok alfanumeryczny – brak klawiszy funkcyjnych, strzałek i bloku nawigacyjnego. Wszystkie brakujące funkcje dostępne są poprzez kombinacje klawiszy (warstwy). Ceniona za przenośność i minimalistyczny wygląd

Wybór rozmiaru zależy od indywidualnych potrzeb. Do pracy biurowej z dużą liczbą danych liczbowych najlepsza będzie klawiatura full-size lub osobna klawiatura numeryczna. Dla osób ceniących mobilność i minimalizm idealny będzie format 60% lub klawiatura składana.

Jak zmienić układ klawiatury w systemie?

Niezależnie od tego, jaki układ jest fizycznie nadrukowany na Twojej klawiaturze, każdy system operacyjny pozwala na zmianę układu programowo. Oto jak to zrobić w najpopularniejszych systemach:

Windows

• Otwórz Ustawienia → Czas i język → Język i region
• Przy wybranym języku kliknij Opcje języka i dodaj nowy układ klawiatury
• Szybkie przełączanie między układami: Win + Spacja lub Alt + Shift

macOS

• Otwórz Preferencje systemowe → Klawiatura → Źródła wprowadzania
• Kliknij „+” i dodaj wybrany układ
• Szybkie przełączanie: Ctrl + Spacja lub ikona klawiatury na pasku menu

Linux (Ubuntu/GNOME)

• Otwórz Ustawienia → Region i język → Źródła wprowadzania
• Dodaj wybrany układ klawiatury
• Szybkie przełączanie: Super + Spacja

Warto wiedzieć, że zmiana układu w systemie zmienia jedynie przypisanie klawiszy – nadruki na fizycznej klawiaturze pozostają bez zmian. Jeśli planujesz korzystać z nietypowego układu (np. Dvorak czy Colemak), warto rozważyć zakup naklejek na klawisze lub naukę pisania bezwzrokowego.

Skąd wzięło się tak wiele układów klawiatur?

Różne układy klawiatury powstały z różnych powodów – od historycznych i technologicznych po kulturowe i lingwistyczne. W wielu przypadkach układy były projektowane w celu optymalizacji szybkości pisania w danym języku. W innych sytuacjach były to próby dostosowania się do specyficznych potrzeb kulturowych czy technologicznych.

Jaki układ klawiatury wybrać?

Wybór układu klawiatury zależy głównie od Twojego języka oraz przyzwyczajeń. W Polsce standardem jest układ QWERTY (programisty), który pozwala na pisanie polskich znaków poprzez kombinację prawego klawisza Alt z literą. Jest to rozwiązanie najbardziej uniwersalne, zgodne z większością sprzętu dostępnego w sklepach. Alternatywą jest układ QWERTZ (maszynistki), w którym litery „Y” i „Z” są zamienione miejscami – w Polsce bywa mylący, ale nadal jest używany przez osoby przyzwyczajone do niego z czasów maszyn do pisania.

Dla osób piszących dużo po angielsku i szukających większej ergonomii warto rozważyć układ Colemak – jest łatwiejszy do nauki niż Dvorak, a jednocześnie znacząco zmniejsza ruch palców podczas pisania.

Podsumowanie

Klawiatury, mimo że są codziennym narzędziem dla wielu z nas, mają fascynującą historię i wpływały na wiele aspektów naszej kultury i technologii. Od mechanicznych maszyn do pisania z XIX wieku, przez pierwsze komputerowe klawiatury, aż po dzisiejsze kompaktowe modele 60% – ewolucja tego urządzenia świadczy o nieustającej adaptacji i innowacji w odpowiedzi na rosnące potrzeby użytkowników.

Niezależnie od tego, czy wybierzesz klasyczny układ QWERTY, ergonomiczny Colemak, czy pełnowymiarową klawiaturę z blokiem numerycznym – najważniejsze jest dopasowanie narzędzia do własnych potrzeb i stylu pracy.

W naszym sklepie internetowym HDWR posiadamy bogaty i atrakcyjny wybór klawiatur różnego rodzaju. Oczywiście, wszystkie nasze klawiatury dysponują tak popularnym w naszym kraju układem, jak QWERTY. Mogą Państwo za to wybierać spośród bezprzewodowych klawiatur klasycznych, klawiatur składanych, klawiatur numerycznych oraz klawiatur przewodowych.